Ángeles
Santos e o descubrimento do mundo
Este número
9 de Foeminas está dedicado
á obra dunha artista pioneira, e inigualable que colocou o seu
mundo interior e as súas formas no núcleo da escena moderna.
A obra de Angeles Santos sorprende
desde os seus inicios, e por dous motivos fundamentais: primeiro porque
é unha obra enigmática, misteriosa, difícil de
encasillar, só basta lembrar que o seu cadro máis recoñecido
foi realizado cando ela tiña tan só 18 anos. En segundo
termo, porque a obra de Angeles Santos
recolle a mirada dunha muller nun medio habitado exclusivamente por
homes con categorías, posicións e roles que estaban xa
asignados de antemán.
Traxectoria, vida e obra:
Angeles Santos naceu en Port Bou, provincia
de Girona, en 1911.
O traballo do seu pai, un funcionario de aduanas, levouna a trasladarse
de pequena e residir en diferentes lugares como: Ripoll, A Jonquera,
O Portús, Huelva, etc. A finais dos anos 20 a familia afincarase
definitivamente en Valladolid, lugar onde Angeles
Santos comezará con dedicación e compromiso a desenvolver
o seu oficio de artista. Nesa época non só se dedica ao
seu traballo, senón que comeza a frecuentar os faladoiros literarios
da cidade, onde se relaciona con grandes expoñentes da intelectualidade
daquel entón entre eles figuran: Cristóbal Hall,
Francisco Piñeiro, etc., mentres que nas sucesivas viaxes
e traslados da súa familia, Angeles Santos
ten a posibilidade de coñecer a notables personalidades do mundo
artístico e cultural como Guillermo de Torre e á
súa muller, Norah Borges, tamén
pintora e ilustradora e irmá do escritor Jorge Luís
Borges. Naqueles anos Angeles Santos
coñece a Emilio Grau Sala, quen se converterá no
seu home.
Co estallido da Guerra Civil Española, Angeles
Santos e o seu marido instalaranse en Francia, aínda que
Angeles viaxará constantemente
de París a Barcelona. Logo da morte do seu marido Emilio Grau
Sala, Angeles Santos fixará
a súa residencia definitiva en Barcelona.
Os camiños das artistas sempre se cruzarán cos camiños
doutras artistas, deste xeito Angeles Santos
coñecerá a Federico García Lorca polo que
manterá unha relación coa Xeración do 27, do mesmo
xeito que Maruja Mallo.
Logo de crear dúas marabillosas obras pioneiras e de terse adiantado
ao surrealismo estético dos anos 30, Angeles
Santos viviu un período de escasa resonancia no medio
da arte. Con todo, na actualidade comézase a revertir esta lectura
histórica acerca da "inactividade da artista" a partir
da revisión que se fai dela, das vangardas e do período
que lle tocou vivir. Nos anos 60 recupérase ás artistas
das primeiras vangardas entre elas Angeles Santos
e redescúbrese a situación da muller artista a través
dos estudos feministas e de xénero.
Sen dúbida, unha das obras fundamentais de Angeles
Santos foi Un mundo, no que moitas/os investigadoras/es
ven non só unha notable e perfecta anticipación ao surrealismo
xurdido no contexto dun centro periférico, como era Valladolid
na década do 20, senón unha profunda obra que remitía
inexorablemente á muller.
"No seu cadro Un mundo vemos testemuñados a fascinación e o arraigo do vello mito do poder feminino que brotaba entón con forza en España (nesa España padecendo dores de parto sufraxistas)" .
Máis aló das súas
obras emblemáticas como Un mundo presentada en
1930 no Salón de Outono de Madrid e Tertulia (tamén
chamada O Cabaret) está o maxistral retrato que lle fixo ao seu
irmán, Rafael Santos, A nena Marieta, Nenos
no xardín e Retratos de nenas, pezas que
expoñen algunhas similitudes con períodos avanzados de
Maruja Mallo. Ao mesmo tempo que Un
mundo anticipa o surrealismo de mulleres como Remedios
Varo e Leonora Carrington.
En Tertulia, do mesmo xeito que na obra doutras surrealistas as/os investigadoras/es
advertiron unha reivindicación clásica de xénero.
Con Un mundo e Tertulia, Angeles
Santos logrou captar a atención da intelectualidade madrileña,
ata o mesmo Ramón Gómez da Serna viaxa especialmente
a Valladolid para coñecer á nova prodixio.
Nunha entrevista realizada en 1999, Angeles
declarou: "... dicían que era un xenio, pero eu nunca mo
crin ...os intelectuais da época viñan á miña
casa para ver os meus cadros... Lorca quedábase perplexo diante
deles ...".
A partir do 30, Angeles Santos cae enferma
e vaise da súa casa, logo coñece ao pintor Emilio Grau
Sala de quen se namora e con quen casa. Angeles
Santos volve á pintura en 1935, pero transformada noutra
artista.
Na actualidade, Angeles Santos segue pintando
e xa presentou varias retrospectivas en importantes museos de España
e de Europa.
Nada sabemos do seu período de inactividade, nin da causa pola
que a súa obra posterior aos anos 30 non chegara a ter o mesmo
valor pictórico ou a trascendencia que as súas primeiras
obras. O único que se sabe, e nisto hai un claro acordo, é
que Un mundo foi e é unha peza clave e fundamental
no seu xénero e que sempre quedará no recordo como un
acontecemento sublime da historia da arte e da historia reescrita por
mulleres.
Micaela Fernández Darriba
