Diana Dowek
Este novo número de Foeminas recupera parte das investigacións desenvolvidas no número anterior en torno á violencia exercida sobre as mulleres. Por iso, a nosa Galería de arte expón a obra dunha muller que traballou estes temas, ata en situacións históricas que poñían en risco a súa propia integridade.
Diana Dowek (1942) é unha artista arxentina que posúe na actualidade un notable recoñecemento, que se debe ao seu traballo e principalmente á súa coherencia. Realizamos un recorte en base á súa obra e á súa traxectoria como exemplo dunha postura ética e estética estendida ao longo do tempo.
Segundo a pensadora Susan Sontag a arte, a partir das súas características intrínsecas, satisfai unha demanda moral relacionada coa capacidade de espertar sentimentos na espectadora e no espectador. Eses elementos son parte dunha resposta moral ante a vida, xa que a experiencia estética é transformadora.
Neste sentido, a obra de arte non é só expresión de ideas, de posturas éticas senón fundamentalmente un obxecto que modifica a nosa experiencia profundamente apática.
Deste xeito, Sontag define á arte como unha "terapia de choque" para abrir os sentidos. A arte violenta e é frustrante ao propoñer ese desconcerto.
Isto é precisamente o que demostra esta obra e a súa perseverante recuperación, a través da representación feminina e da memoria colectiva.
Neste sentido, Diana Dowek desenvolve a súa obra desde unha clara posición de xénero e unha forte impronta que inclúe metáforas sobre a violencia, que á súa vez contribúen a partir desta "terapia de choque", á súa posterior eliminación.
Unha mirada sobre a violencia e a muller
Diana Dowek sempre explorou as diferenzas sociais e sexuais e as inxustizas que derivan delas. Nunha das tantas entrevistas realizadas a artista explicita: “(…) Creo que cando a actitude que ten o artista fronte á vida se reflicte na obra, esta se volve coherente. No meu, case non se trata unicamente de estar cos desposuídos, os perseguidos. A miña posición é a de acusar ao poder, a súa decadencia e corrupción, a represión”1.
Entón, e a partir da identidade de xénero, Dowek percorre un universo que se vincula á realidade histórico-social do seu país e á súa propia cotidianeidade. Por iso pode darse o pasaxe desde as obras que narran as violacións da ditadura ata o actual e inédito retrato de Romina Tejerina2. Desafortunadamente, existe unha conexión irrefutable entre dereitos de cidadanía e suspensión dos mesmos, xa que para as mulleres a lexislación non alcanza a emendar as desigualdades entre os sexos.
Os recordos da infancia e das inequidades vividas aparecen na obra da pintora de xeito contundente. Así o deixa entrever o cadro denominado La muñeca, detalle, 1978 onde aparece unha boneca aprisionada por uns alambres que remiten á censura, á represión da infancia, ao recordo do prohibido.
Deste xeito, a artista expresa no lenzo o que reforza coas súas palabras: “Sempre me interesaron os problemas do meu país, como nación, porque desde a miña infancia convivín con ditaduras, represión, golpes de Estado, etc.”3. Con todo, isto non a levou a descoidar os problemas da humanidade. Entre as súas preocupacións figuran as guerras: Vietnam, Irak, Medio Oriente, o fame, as desigualdades, etc.
Desde que comezou a pintar Diana Dowek estivo vinculada politicamente e consciente diso a súa obra está envolvida en metáforas que teñen tomada unha posición social. Pero, fundamentalmente esta obra relaciónase coa violencia que sufriron as mulleres ao longo da historia e especificamente durante a ditadura militar arxentina (1976-1983). De alí en máis, a artista converteuse en artista que testemuña utilizando como medio a linguaxe da representación plástica.
“A muller foi dobremente vítima durante o proceso 4. Primeiro por ser muller política e segundo por ser muller. Por iso foi dobremente humillada e despois, coma se fora pouco, arrincáronlles aos seus fillos.
Despois que terminei a serie das feridas na que traballaba coa tea rota, rompendo a tea, descubrín que se me aparecían campos operatorios e cando producía o corte a partir do alambre convertíanse en situacións moi abstractas que se transformaban en corpos e eses corpos eran de mulleres. Eses corpos enchéronse de feridas e esas son finalmente as feridas do proceso. O tema da muller na época da ditadura para min foi moi importante. Despois esas mesmas teas convertéronse novamente, transformándose nos panos das Madres de Plaza de Mayo”5.
Desde esta perspectiva só podemos observar continuidade temática sostida na postura da artista que chega con intacta constancia ata os nosos días.
A crítica de arte Ana de P. Quiroga expresou: “Diana inquire, interroga á materia, ás texturas. Penétraas e desgarra, como se o fixese no tecido social, buscando baixo as vendas, entreabrindo as suturas. Atopará así a realidade dos corpos e as súas feridas. Datos últimos e irreductibles testemuños de si mesmos, dunha historia subterránea de heroísmo e de flaqueza. (...) nas feridas do proceso revélanos, coa potencia da imaxe, o sabido, o presentido, pero non visto.
Mostra a carne lacerada, as pegadas da tortura. E elixe para facelo un corpo de muller no que o espido non é liberdade nin goce, senón humillación, preanuncio da morte, símbolo do estar a vítima a mercé do vitimario”6.
Neste sentido, a obra de Dowek transformouse nunha expresión visual e espacial da historia arxentina, das súas desaparicións, das inxustizas e da desgarradora experiencia da muller.
1 Moira Soto en La artista constante, Las 12, Diario Página/ 12, 8 de xullo de 2005.
2 Romina Tejerina é unha moza jujeña (Jujuy é unha das provincias máis pobres de Arxentina e onde existe a maior brecha entre ricos e pobres). Tejerina quedou embarazada como resultado dunha violación por parte dun veciño, feito que non denunciou, como non o fan 9 de cada 10 mulleres por medo e por vergonza de ser postas baixo sospeita. Ocultou ese embarazo e cando finalmente produciuse o parto no baño da súa casa, en estado de shock e baixo emoción violenta, asasinou ao bebé.
O caso Tejerina é moi controvertido, xa que está en xogo a vida dun recentemente nado. Sen embargo, a "xustiza" condenou á moza por este feito, mentres que o violador segue libre.
Doutra banda, a este feito debe sumarse que o aborto en Arxentina está penalizado, co cal calquera xuíz ou xuíza obrigaría a Romina Tejerina a continuar cun embarazo non desexado.
A situación de Romina Tejerina pon ao descuberto un sistema social e xudicial no que as culpas recaen sempre sobre as mulleres sen tomar en conta os condicionamentos.
3 Entrevista realizada a Diana Dowek no seu estudio, 29 de xuño de 2006.
4 A palabra proceso remite ao Proceso de reorganización nacional denominación que a ditadura arxentina (1976-1983) utilizou para explicitar o seu plan.
5 Entrevista realizada a Diana Dowek no seu estudio, 29 de xuño de 2006
6 Ana de P. Quiroga en Diana Dowek en el Museo Nacional de Bellas Artes, Museo Nacional de Bellas Artes edición, Bos Aires, marzo de 2001, páxina 24.
Micaela Fernández Darriba
Las heridas del proceso
Las heridas del proceso, 1985
130 x 140 cm
La muñeca, detalle, 1978
110 x 120 cm
Argentina 78, 1977
Pintar la pintura. 1980
Madres de Plaza de Mayo.
Romina Tejerina