As fronteiras que cruzan as mulleres migrantes

Nos últimos anos as mulleres migran, maioritariamente, segundo un patrón autónomo e non asociativo, entón o recorrente é a mención da feminización das migracións, un concepto ameazada polo baleiro de contido si non se deconstrúe analizando tamén, sentimentos, emocións e sistemas de sociabilidade. Si as mulleres foron invisibilizadas nos estudos migratorios, parece difícil a análise destoutra forma de migrar desde modalidades e miradas que, aínda desde un enfoque de xénero, non se desposúen de prexuizos e ortodoxias propias do modelo hexemónico, e non involucran o mundo da intimidade e da cotidianeidade.

Elas chegan a esta Cidade (Bos Aires) desde diferentes lugares de América, como outras o fixeron antes desde Europa, deixando parentes, paisaxes, cheiros, cores, sabores, amores; entón non tomar en conta a diversidade cultural e o impacto diferencial por xénero da migración, é un xeito de violencia simbólica.
 
Este traballo intenta reflexionar sobre algunhas formas de relacións que tecen estas mulleres na interacción entre os sistemas de desigualdade de xénero, clase e etnia da sociedade receptora e da de orixe, considerando especialmente o impacto da migración na subxectividade das mulleres, e nalgunhas modalidades para reconstruír e resignificar o proxecto migratorio, no espazo do público e do privado.

Que implica para as mulleres que migran a transición entre o perdido e o achado? Como inflúen os sistemas de xénero? De que falamos cando nos referimos á feminización das migracións? Serven as estatísticas para dar conta dun fenómeno que, aínda que é crecente en termos numéricos, implica un alto costo psíquico para quen o protagonizan?

Como fan para reconstruírse? Da feminización á xenerización das migracións

A incorporación do xénero como categoría de análise enriqueceu as perspectivas teóricas, e estas novas olladas sobre as situacións que atravesan mulleres e varóns ao migrar esclarecen aspectos pouco abordados nos estudos clásicos: as relacións de poder, de xénero e a división sexual do traballo estruturan os procesos migratorios.
 
Tradicionalmente adxudicouse a decisión das mulleres de migrar ao obxectivo da reunificación familiar, establecendo a clásica dicotomía entre produción e reprodución en tanto a migración do varón é caracterizada como económica, inserta no espazo do público. É dicir, os varóns terían motivacións de índole social, económica ou política, mentres que as motivacións das mulleres ao manterse dentro do espazo do privado, instalaríanse tamén no lado menos valorado deste par dicotómico que non só diferenza, senón que tamén xerarquiza. Entón estas motivacións non son obxecto dun estudo científico ou unha análise específica.

Se agora moitas mulleres migran soas e son razóns de índole económica as que impulsan esta decisión, un dos obxectivos é enviar as remesas que sosteñen á súa unidade doméstica de orixe onde queden fillas ou fillos ao coidado doutra muller da familia; polo tanto, o fenómeno universal da feminización das migracións ofrece múltiples variables de estudo e abordaxe:

Como inflúen os sentimentos, as emocións, os sistemas de sociabilidade e a diversidade cultural nas súas relacións de intercambio cunha sociedade nova, diferente, atractiva e hostil? A mulleres son máis autónomas polo contacto cunha sociedade “máis moderna”, deixando atrás modos de vida máis tradicionais? Son homologables estas situacións ás que atravesaron outras mulleres que viñeron noutro momento histórico e outros contextos familiares e sociais?

Carmen Gregorio Gil (1996) introduce o concepto de generización das migracións para referirse ao estudo do fenómeno migratorio desde unha perspectiva feminista que analiza o sistema de xénero como principio organizador das migracións.

A feminización das migracións fala dun fenómeno crecente en termos numéricos, que pode ser estudado desde un marco teórico, que podería ou non dar lugar a unha análise con perspectiva de xénero. O cambio nas relacións de xénero como consecuencia da migración é aínda un interrogante con máis dúbidas que certezas; para empezar a achar respostas debemos problematizar algunhas cuestións, como as modalidades de intervención coas que interactuamos coas mulleres migrantes, entendéndoo como un colectivo heteroxéneo. Seguindo o suscito de Ana Fernández (1994) poderíase dicir que A Muller Migrante é unha ilusión produto do conflito entre os mitos do imaxinario social, as teorías androcéntricas sobre a migración e os discursos totalizadores. Existe, entón, o risco de deseñar políticas e outras modalidades de intervención destinadas á integración das migrantes pensando nesa abstracción denominada A Muller Migrante.

Algunhas modificacións poderían darse a partires de accións e intervencións non subordinadas ao estereotipo e que promovan o empoderamento. Esta conceptualización require dalgunhas precisións. Pensado como procesos de superación das desigualdades de xénero, son camiños que van do persoal ao social, dicir empoderamento é aludir ao poder e á desigualdade, non se trata só de mellorar a autoestima, senón de construír estratexias desde o poder interior para tomar decisións que inflúan nelas e no mundo externo, devolvéndolle sentido á idea de que o persoal é político.

Na participación social, as mulleres migrantes adoitan articular nas súas prácticas a realización de accións concretas coa linguaxe das emocións, vinculando esta ética do coidado (Guilligan.1969) coa ética dos dereitos, asociando a redistribución ao recoñecemento posibilítase unha real ampliación da cidadanía que inclúa a equidade de xénero.

Nas organizacións de colectividades tamén é posible observar o crecente protagonismo das mulleres, que xeran espazos de participación dentro de estruturas xerárquicas e patriarcais. Este está dado pola mobilización, o compromiso, a loita por maior igualdade, o acceso a unha plena cidadanía. Pero tamén porque poñen a mirada en aspectos relacionados co melloramento da vida cotiá, situacións da intimidade que, dalgún xeito, poñéndoas en xogo, visibilizándoas, cobran dimensión política. Poñen en marcha, dalgún xeito, instancias que teñen que ver co seu proxecto migratorio, mellorar as súas vidas no ámbito do doméstico e atopar formas de inserción no mundo laboral para mellorar tamén a vida das súas familias.

A maioría das mulleres que ocupa lugares de referencia non tiña roles de liderado nos seus países de orixe. Acá asumen un papel protagónico para os seus colectividades veciñais e para as súas familias: a unidade doméstica local e a que quedou no país de orixe.

Esta autonomía ligada ao espazo público non parece operar de igual modo no ámbito doméstico. Aí a capacidade de negociación, a tramitación das relacións de xénero, subordínanse ao mito fundante da subjetividade feminina.

Os mitos do imaxinario social operan eficazmente na creación do proxecto migratorio e na trama vincular, social e laboral na que as mulleres estranxeiras inclúense. Nin para aquelas que viñeron de Europa dentro das históricas oleadas migratorias construtoras de parte da nosa identidade nin para quen protagonizan actualmente a feminización das migracións o achado forma parte do soño que armou o proxecto migratorio. Foi necesario reconstruílo e esta transición entre o soñado e o achado é un camiño de obstáculos pero tamén de recuperación do perdido no atopado.

Trátase dunha modalidade reconstrutiva da perda. Como suxeitos deben facer activa a perda, os cambios, a tristura, a desubicación, o baleiro. Ademais, esta reconstrución ten que levarse a cabo nunha cultura nova. É un sentir e é un facer. E é un facer novo. Nesta tarefa de afrontamento, neste percorrido do desapego á reconstrución, xógase case todo o proxecto migratorio.

As mulleres sempre foron parte dos procesos migratorios pero os modelos clásicos de interpretación comprendían ao traslado desta mulleres como dependente da migración masculina, a única considerada para a análise, si viñan seguindo un patrón asociativo, en cadea, despois do varón, xefe de familia, deuse por feito que esta decisión é xerarquicamente menos importante e a análise do seu rol quedou subordinado ao do sostén familiar, das tradicións, da reprodución, ou sexa, fóra da historia oficial das migracións, este aspecto é homologable ao tratamento que se lle dá ao rol das mulleres na denominada feminización das migracións, desde unha perspectiva que non inclúa o enfoque de xénero e a análise da subxectividade.

Finalmente, é importante non perder de vista que todas as mulleres fomos historicamente estranxeiras nos nosos países. (Dores Juliano 1997).

De diversos xeitos habemos ir creando e recreando espazos de encontro e de contención desde sempre, algúns destes espazos son máis formais e teñen por obxectivo falar desde a propia voz cun discurso de dereitos.

Estas redes de contención e de acción permiten, en moitos casos, desenvolver espazos de autonomía, ir aos poucos modificando algunhas relacións de xénero. Algunhas destas migrantes atoparon a posibilidade de descubrir que poden: acharon tamén, nesta crise, unha oportunidade.  

As mulleres migrantes cruzaron varias fronteiras, os límites xeográficos tamén construídos histórica e socialmente, e algunhas outras, atravesando pautas culturais que non propician a autonomía. Para elas, que son de alá e de acá hai máis fronteiras a cruzar, son fronteiras borrosas ou invisibles, de cristal, pero tamén poñen límites, límites para o acceso a espazos, recursos e oportunidades. Estas fronteiras son arbitrarios culturais (Dores Juliano. 1997) que todas as mulleres temos que atravesar para poder construír un proxecto de vida propio. Tamén para seguir atopando respostas e suscitando máis interrogantes.  

Cristina Reges

 
Cristina Reges: É Licenciada en Psicopedagoxía pola Universidade do Salvador. (USAL). Diplomada en Estudos Interdisciplinarios de Xénero. Programa de Estudos de Xénero e Subxectividade. I. de Altos Estudos en Psicoloxía e Cs. Sociais. (UCES). Formación de Formadores/as. UNSAM / UNICEF. Coordinadora Proxecto TODAS. -Pola Integración Con Mulleres Migrantes- Área de Desenvolvemento Comunitario e Xénero. Dirección Xeral da Muller do Goberno da Cidade de Bos Aires. Integrante do Equipo do Plan de Igualdade de Oportunidades e de Trato da Cidade de Bos Aires. Responsable do deseño e execución da capacitación para funcionarios /as en igualdade de oportunidades e transversalidade de xénero. Docente en Xénero. Xénero e migración. Historia das Mulleres. Transversalidade de xénero nas políticas públicas. Gob. C. A. B. A.

BIBLIOGRAFÍA
 
Barrancos, Dora: “As collas: Produción e reprodución no conurbano bonaerense”, en Mary Nash (compiladora). Universidade do País Vasco. 2002.
 
Beltrán, María Elena e Reges Cristina: “Mulleres migrantes na Cidade de Bos Aires. Xénero, integración e discriminación”, en Beltrán M. E. e Reges Cristina: Bos Aires, Cidade con Migrantes. DGMujer. “TODAS”. Goberno da Cidade de Bos Aires. 2003.
 
Burín Mabel e Meler Irene: Xénero e Familia. Poder, amor e sexualidade na construción da subjetividad. Paidós. 1998.

Chejter, Silvia: “Prólogo” en: Migración, globalización e xénero en Arxentina e Chile. Cecym, Cotián Muller, Fundación Instituto da Muller (Chile). REPEN (Uruguai). Bos Aires.2005.

Dei Marco, Graciela: As relacións familiares. Do autoritarismo á democratización. UNSAM. UNICEF. Bos Aires. 2003.

Fernández, Ana María: A muller da ilusión. Pactos e contratos entre homes e mulleres. Paidós .1994.

García Roberto: “De ambos lados da ponte. (Psicopatoloxía das migracións)”, Perspectivas Sistémicas. Nº 92. Bos Aires. 2006.

Gilligan, Carol: A moral e a teoría. Psicoloxía do desenvolvemento feminino. Fondo de cultura económica. 1986.

Gregorio Gil, Carmen: Migración Feminina. O seu impacto nas relacións de xénero. Narcea. Madrid. 1996.

Juliano, Dolores: “Fronteiras de xénero” en Maquiera, Virginia e Vara, María Jesús: Xénero, clase e etnia nos novos procesos de globalización. Instituto Universitario de estudos da muller. Madrid 1997.

Lamas, Marta: “A antropoloxía feminista e a categoría de xénero”, en Lamas Marta. (comp.): O xénero: A construción cultural da diferenza sexual. UNAM. México 1996.

Mamani, Emiliana: “soidade e tres camiños” en Fernández Carpio, Angélica (comp.): Historias de vida de inmigrantes bolivianos. Voceiro Boliviano. Bos Aires. 2005.

Meler, Irene: “Construción do xénero. Debates teóricos: os seus correlatos clínicos e políticos”. V Xornadas de actualización do Foro de psicanálise e xénero. APBA.

Poggio Sara e Woo Ofelia: Migración feminina cara a EUA. Edamex. 2000.
 
Volnovich, Juan Carlos: Si, querida. O poder dos sometidos.

Sudamericana. Bos Aires. 2003.

Winnicott, Donald . Da pediatría ao psicanálise. Paidós 1969.