Hai mulleres que fan, que constrúen historias e que loitan incansablemente por ter o seu espazo nun mundo dominado pola racionalidade masculina. Este é o caso de Maruxa Mallo, unha muller que viviu, aprendeu e ratificou a súa experiencia de ser muller facendo pleno exercicio da liberdade que se lle confire a calquera ser humano.
Hoxe que se revisa a memoria histórica é unha boa oportunidade para comprender por que esta clase de mulleres, que en moitos casos deron a súa vida por un ideal, quedaron desamparadas pola historia.

Introdución:

Maruxa Mallo, pseudónimo de Ana María Gómez González naceu en Viveiro, Lugo, o 5 de xaneiro de 1902. A que logo se convertería nunha das máis importantes pintoras de España criouse no marco dunha familia liberal e por iso tivo acceso desde moi nova a unha privilexiada educación que outras mulleres galegas non puideron recibir.
Con todo, o carácter rupturista de quen se transformaría co tempo na “brujita nova” como a bautizou Ramón Gómez de la Serna, impactaría fortemente na sociedade tradicional da súa época, aínda dominada pola moral relixiosa.

Este carácter vangardista e transgresor da artista ten a súa orixe nalgunhas das lecturas e conferencias que circulaban aquela época en Galicia, especialmente as que proviñan de dous notables mestras: Concepción Arenal e Emilia Pardo Bazán.
Ambas destacaron nos seus campos específicos (escritura, pensamento), pero ao mesmo tempo deixaron un legado para as mulleres que lles precederon, fundamentalmente nas que se manifestaron a favor do sufraxismo e dos dereitos de civís durante a I e a II República Española.
“Concepción Arenal naceu no Ferrol (A Coruña) en 1820 e decidiu que estudaría dereito na Universidade de Madrid. Para iso, vestiuse de home e acudiu como alumna oínte. Tendo en conta que a abolición definitiva da Inquisición produciuse en 1834, o de Concepción Arenal foi máis que un acto de rebeldía.”i

En 1924 Maruxa Mallo comeza a saltarse os convencionalismos e as ataduras que impedían que as mulleres tivesen iguais dereitos que os homes. Por aqueles anos a artista acode á Academia de San Fernando e nas súas primeiras clases de debuxo inicia unha amizade cun moi novo Salvador Dalí. Naquel entón, non estaba ben visto que as mulleres solteiras tivesen amigos homes, pero Mallo rompe con regras e prexuízos absurdos e comeza a relacionarse coa chamada “Xeración do 27”, un viveiro de grandes artistas homes.

As anécdotas máis curiosas da “brujita nova” son as que viviu xunto á súa mellor amiga Concha Méndez. Ambas, percorrían as tabernas e como lles estaba prohibida a entrada ás mulleres, elas en forma de protesta apostábanse nas fiestras durante horas para observar o que ocorría alí dentro.
“Maruja Mallo, que proponía liberar las reacciones primarias, la espontaneidad, decía que todos esos buenos tratos y buenas costumbres no eran más que mala educación. Decía que el colegio nos condicionaba a ser unas hipócritas recordaba Concha Méndez (…)”ii

Deste xeito, tanto Concepción Arenal como a súa alumna indirecta (a súa filla simbólica), Maruxa Mallo comprenderan certas trampas ou tácticas para burlar as imposicións sociais á súa condición de muller. Por iso, Concepción Arenal continuaría usando roupas masculinas aínda logo de casar con Fernando García Carrasco para acudir xuntos aos faladoiros que nese entón celebrábanse en Madrid. Arenal conseguía desta forma non ser molestada e ao mesmo tempo nutrirse dos coñecementos e as conversacións reservadas para os homes.

En 1868, Concepción Arenal dá a coñecer o seu libro "La mujer del provenir", que representa un dos estudos máis incisivos da época sobre a situación subalterna da muller. Alí Arenal senta as bases da súa experiencia e a doutras mulleres no seu contexto histórico social.
Moi contrariamente ao ocorrido con Concepción Arenal, Emilia Pardo Bazán xa non tivo que vestirse de home para asistir aos faladoiros e á universidade. Con todo, fóronlle denegados moitos dos accesos á vida político social de que gozaban os homes.
A escritora comezou a publicar novelas con gran recoñecemento por parte do público, até que escribe artigos sobre naturalismo que resultan moi chocantes para unha muller e colócana no centro mesmo das críticas. A presión que recibe é tan gran grande, que o seu marido, gran admirador seu e da súa obra, esíxelle que abandone a literatura; e entón ela opta por abandonalo a el ata que finalmente se divorcia, un acto por demais irreverente.
“A primeira novela da escritora tras esa ruptura é "La tribuna", unha obra novedosa e solidamente documentada que defende os dereitos das cigarreiras, unha actividade industrial ocupada en España masivamente por mulleres. Tras esta publicará Os pazos de Ulloa, o seu mellor traballo. Emilia Pardo Bazán viviu e escribiu até a súa morte, en 1921, para ser libre e economicamente independente. Como a todas as rebeldes, ser muller non lle resultou un feito sen importancia”.iii

Tanto Concepción Arenal como Emilia Pardo Bazán lonxe de optar por unha posición de privilexio, véndose a elas mesmas como casos illados de talento feminino buscaron mellorar a situación doutras mulleres a partir da educación a partir de accións e da concientización do problema.

Por isto Emilia Pardo Bazán sostivo que é un erro “(…) afirmar que el papel que a la mujer corresponde en las funciones reproductivas de la especie, determina y limita las restantes funciones de su actividad humana, quitando a su destino toda significación individual, y no dejándole sino la que puede tener relativamente al destino del varón. Es decir, que el eje de la vida femenina para los que así piensan (y son innumerables, cumple a mi lealtad reconocerlo), no es la dignidad y felicidad propia, sino la ajena, la del esposo e hijos, y si no hay hijos ni esposo, la del padre o del hermano, y cuando éstos faltaren, la de la entidad abstracta género masculino.”iv

Esta é talvez una das razóns polas que Maruxa Mallo decida ser unha “muller sen marido”.

Un dos puntos fundamentais da vida de Maruxa Mallo é que alimentou o mito das relacións libres, nunca lle importaron os comentarios ou os rumores. Por iso relacionouse con diversos artistas e intelectuais (Pablo Neruda, Rafael Alberti, Miguel Hernández, etc.), pero xamais contraeu matrimonio con ningún deles.

Sen amo e sen marido

A diferenza doutras mulleres artistas recoñecidas na historia, Maruxa Mallo nunca estivo ao longo da súa vida vinculada a un mesmo home, chámese marido ou compañeiro sentimental. Isto permitiulle contar con certa liberdade, pero ao mesmo tempo ser recoñecida como “muller sen dono”. Amo, pero non teño amo, como diría a escritora galega Carmen Blanco.

Por iso mesmo, toda a súa carreira, os seus éxitos e fracasos revelan un camiño en solitario que a desposúe de vínculos que poderían, ou non colocala nun escenario ou outro. Como exemplo contrastante pode observarse a relación conflictiva publicamente coñecida de Frida Kahlo e Diego Rivera, de Padiola Claudel con Auguste Rodin, ou as menos dramáticas como as de Remedios Varo con Benjamin Peret. O certo é que ningunha destas relacións sostidas por anos, afastan ás mulleres de recibir o “bautismo artístico” por parte das súas parellas. Para ilustrar esta situación é importante resaltar o caso de Leonora Carrington relacionada con Max Ernst, a quen lla vinculou reiteradas veces co surrealismo por causa da súa parella, figura si, emblemática do movemento. En non poucas oportunidades Leonora Carrington tivo que negar a súa asociación ao surrealismo, explicando que a súa arte era propio e nada tiña que ver con esta vangarda estética. Resulta sumamente particular para a época, a situación amorosa “atípica” de Maruxa Mallo, xa que a principios do século XX o rol da muller estaba ben asignado e encasillado no fogar xunto ao seu marido.

A infancia e a formación dunha artista

Por conseguinte, Ana María Manuela Isabel Josefa Gómez e González (a súa firma recollerá o segundo apelido paterno: Mallo) nacera nun fogar en plena pugna entre a tradición e a modernización. A infancia da artista, dalgún xeito privilexiada, e o seu deambular por distintas rexións do país, debido a que ao traballo do seu pai, crearon un perfil peculiar, extravagante e vangardista. Por isto foi considerada desde moi nova “un becho raro”, xa que destacaba o seu carácter independente, a súa forza e a súa curiosidade. Mallo comeza a pintar copiando as ilustracións da época e os seus pais ao observar as súas notorias habilidades deciden que reciba clases de debuxo cun profesor especializado.

En 1922 e á idade de 20 anos, a súa familia trasládase a Madrid; alí o seu irmán Cristino e Maruxa ingresan na Academia de San Fernando a estudar Belas Artes. Academia á que tamén asistiron pintoras moi emblemáticas da época como Remedios Varo e Ángeles Santos e tamén a galega Xulia Minguillón.

Madrid en 1922, non só representou a formación plástica da pintora, senón a súa incursión nun novo mundo, que por aqueles anos, xa era un fervedoiro de intelectuais e artistas do modernismo. Nese tempo e nesa cidade foi, precisamente onde Mallo coñeceu aos seus grandes amigos entre os que se contan: Luís Buñuel, Federico García Lorca, Salvador Dalí, Rafael Alberti e as súas compañeiras de ruta: María Zambrano e Concha Méndez.
“En el momento de ser estudiante de Bellas Artes conocí a Salvador Dalí, que inmediatamente trajo a Federico para que me conociera, y me introdujeron en la Residencia de Estudiantes, donde también habitaba Luis Buñuel. Allí nos reuníamos con frecuencia para celebrar nuestros ritos o juergas líricas”.v

Foi precisamente alí naquela Residencia de Estudantes onde Luís Aragón introduciu a semente do surrealismo en España e á que se sumaron fundamentalmente os artistas agrupados na Xeración do 27. Aquelas eran os mesmos faladoiros que se desenvolvían na Revista de Occidente, onde se publicou o Primeiro Manifesto Surrealista de Breton e de Cruz e Raia con Lorca, Alberti, Buñuel, Dalí, etc. Curiosamente nos salóns da Revista de Occidente, expoñería por primeira vez unha artista cuxo nome era Maruxa Mallo. É necesario resaltar que Ortega e Gasset, director da Revista de Occidente era un recoñecidamente misóxino e xamais tivera dado ese lugar a unha muller na súa revista de non mediar un talento indiscutible.

Foi durante esa exposición onde a crítica especializada consagrou a Mallo como a gran musa e a primeira surrealista española no sentido pleno do termo.

No 1925, momento de plena axitación política e intelectual en Madrid, ten o seu correlato no terreo da plástica.
En 1926 a Deputación Provincial de Lugo concede a Maruxa Mallo unha bolsa para ampliar os seus estudos en pintura que logo será renovada por dous anos máis.

Dous anos despois xorde a “Escola de Vallecas” co deliberado propósito de competir, nada menos que con París, competindo pola hexemonía vangardista cunha arte de carácter nacional. Artistas como Alberto Sánchez, Benjamín Palencia, Luis Castellanos, Eduardo Yepes, e escritores Alberti, Miguel Hernández, José Herrera, José F. Vivanco, J. Manuel Díaz Caneja formaron parte deste movemento ao que pronto se uniría Maruxa Mallo. Precisamente unha das súas obras máis paradigmáticas denominada A Pegada corresponde a este período.

A vangarda estética do período de formación artística que lle tocou vivir a Maruxa Mallo combinouse coa vangardia política. O sufraxismo e o republicanismo eran procesos históricos moi fortes que marcaron tanto a súa vida, como a súa condición e identidade como muller.
Moitas das mulleres intelectuais, feministas, sufraxistas e republicanas durante a ditadura de Franco e a derrota na guerra civil española veríanse obrigadas a exiliarse, como é o caso de Clara Campoamor, María Teresa León (a esposa de Rafael Alberti), Remedios Varo, María Zambrano, Concha Méndez e a propia Maruxa Mallo.
A súa posición política foi un elemento determinante na súa vida, unha vida marcada pola aventura, a transgresión e a traxedia.

Micaela Fernández Darriba

Esta historia continuará no número 32 de Foeminas.

 

1 Varela Nuria, Feminismo para principiantes, Ediciones B, Barcelona, 2005, páxina 134.
2 Vidal Carme, Maruxa Mallo, Promocións Culturais Galegas S.A, Vigo, 1999, páxina 32.
3 Varela Nuria, Feminismo para principiantes, Ediciones B, Barcelona, 2005, páxina 137.
4 Pardo Bazán, Emilia en La educación del hombre y de la mujer. Su relación y diferencias. (Memoria lida no Congreso Pedagóxico o día 16 de outubro de 1892).
5 Maruja Mallo en Maruja Mallo. La gran ignorada de Galicia. María Ofelia Carnero Vázquez, Sara María Figueroa Revilla, Blanca Muñoz Ayala, Rosa María Otero Cifuentes, María Quiroga Figueroa, María Concepción Rodríguez Bóveda y María Luz Tellado López, Talleres Gráficos da Exma. Deputación Provincial de Lugo, Lugo, 1995, página 59.