El romanticismo patriarcal
J.V.R
O Amor Romántico
A nosa cultura amorosa occidental é filla da gran ola romántica do XIX, unha época na que os homes eran cidadáns de pleno dereito e as mulleres meros obxectos de desexo. A través da figura idealizada da muller os namorados emprendían a súa procura cara ao coñecemento, cara á transcendencia, a beleza sublime, a felicidade eterna. A imaxe estereotipada do romanticismo que compartimos é unha época de abundante creatividade literaria e artística na que os homes son os artistas que escriben, que pensan, que pintan, esculpen e aman, e as mulleres son as amadas, damas distantes que provocan dor. Os románticos non se namoraban de campesiñas ou de proletarias, senón de princesas, mulleres etéreas confinadas en espazos asfixiantes, femias imposibles de alcanzar por diversos motivos (están casadas, comprometidas, están reservadas a homes de maior rango...).
O que nos chegou do Romanticismo son os sentimentos exacerbados, a individualidade sen concesións, a profundidade e o arrebato das emocións, o tormento que se vive dende e para o interior dun mesmo. Máis que a persoa amada, o que importa aos románticos é a rebeldía contra unha realidade que non se adecúa aos seus desexos, e polo tanto, a necesidade de evasión a mundos fantásticos ou paisaxes exóticas. O romántico está dominado pola insatisfacción permanente do que ama e a necesidade de perder o tempo en elucubracións poéticas en torno ás súas desventuras sentimentais. Motívao a crear o desexo de alcanzar cúspides utópicas, perfectas e eternas. Por iso suicídase se non o logra, no que hoxe interpretariamos como unha especie de tolerancia cero á frustración, nunha oposición salvaxe á realidade que se impón desde fóra.
O romántico está fascinado pola procura da fusión primixenia, o encontro coa totalidade, pero dende o sentimento de perda e desesperanza. É un neno que quere volver ao ventre materno, un lugar cheo de paz e de necesidades colmadas, e que emprega o resto da súa vida en soñar co paraíso perdido a través da figura da amada. O Eu tráxico verase representado na figura do xenio, xurdida no Renacemento, recuperada polo neoplatonismo, e exacerbada no Romanticismo, segundo Rafael Argullol (1984) . No século XIX, o artista xenial (pensado en masculino, insisto) adquire a clara conciencia da súa total independencia das regras e das normas; a súa arte baséase na inspiración. O artista e o escritor romántico buscan no seu Eu máis profundo a materia prima da súa creatividade; por iso quizais a egolatría e o desexo de grandeza do creador, que ha de demostrar que “o seu mundo non é este” a través de actos heroicos como o suicido ou os actos de autodestrucción.
O Romanticismo, sen dúbida, introduciu un elemento novelesco dentro da vida individual, unha especie de neoplatonismo idealizante, un sentimento tráxico da vida mesturado con grandes doses de victimismo e unha serie de barreiras autoimpostas para experimentar a dor máis terríbel. Nas novelas do século XIX os seus protagonistas se desenvolven en angustias existenciais, desexos de plenitude e desbordamento emocional. Os románticos e as románticas necesitaban subidóns de adrenalina, incendios da alma, desesperación por alcanzar a eternidade, frustración continua por non poder alcanzar a felicidade. Os namorados declarábanse escravos dos seus amados e amadas, e cometían todo tipo de tolemias e excesos irracionais por amor.
No XIX, a novela alcanza a súa máxima expresión co sentir romántico. Nela, os grandes ideais a alcanzar eran o amor e a liberdade, dúas abstraccións a través das cales acadar a autorrealización, atoparse consigo mesmo e atopar un por que á existencia. A través do desexo de fusión, o romántico realiza unha procura do sentido, pretende achar unha resposta ás preguntas, unha forma de acabar coa incontinxencia, un xeito de controlar o futuro. O amor romántico é, así, un instrumento para elevarse por encima da miseria humana e para enaxenarse, evadirse, vivir outras realidades, levar a propia, cara ao extremo.
A reivindicación do Romanticismo foi a individualidade fronte á colectividade, o eu fronte á masa; é o sálvese quen poida, por iso a actitude romántica nace co capitalismo e a clase acomodada da burguesía. O artista séntese desenganado do mundo, pero tamén se sente o centro do seu mundo, o lugar dende o que se relaciona cos demais. Por iso se a realidade que se lle impón non lle gusta, ten dereito a expresar a súa rabia, como un neno consentido, en forma de angustia sublimada.
O Romanticismo expresa un sentir dramático, unha especie de tormento narcisista, unha forma infantil de relacionarse co mundo e un xeito de soñar utopías irrealizábeis de carácter egoísta. O romántico rebélase, pero en lugar de loitar, foxe cara a lugares de fantasía, paisaxes exóticas, empardeceres sublimes, lugares remotos onde a realidade non lle alcanza. Desexa cambiar o mundo, pero como non sabe organizarse politicamente co resto dos descontentos, prefire fuxir e imaxinar un mundo mellor, construído imaxinariamente á súa medida. O poeta romántico sempre está insatisfeito, non se adapta ás convencións, renega da realidade e pretende transcendela a través do amor.
Os heroes románticos son seres solitarios, asociais; como heroes tráxicos áchanse en guerra perpetua contra o universo carcerario que lles rodea e que advirten tamén no seu interior. Foxen da soidade, pero necesítana, do mesmo xeito que desexan sufrir. Denis de Rougemont (1939), defende a idea de que o amor romántico está baseado no tormento continuo, que nos eleva espiritualmente. O sufrimento e a idea da morte intensifican a realidade cotiá, dotándoa así dunha dimensión grandiosa. Por iso os románticos asumen a dor e o pracer como irmáns inseparábeis. É máis, sofren innecesariamente porque se pasan o día subxugados pola forza do subxectivo, polo narcisismo ególatra que lles impide pensar noutra cousa que non sexa o súa ego, e os seus sentimentos.
O amor romántico entre dúas persoas, entón, constitúe unha utopía emocional colectiva, porque por definición o desexo é aquilo que nos move a alcanzar algo que non posuímos; por iso sempre, ou case sempre, vai acompañado de frustración. O amor romántico é un sentimento idealizado que utilizamos para acougar o noso medo á vida e á soidade; é un amor insaciábel e ademais non é un fin en si mesmo, senón un medio para ser feliz, para autorrealizarse, para fuxir da soidade que nos acompaña toda a vida, ou para sentir emocións que nos fagan sentir vivas. Pero nunca logramos que ese estado de embriaguez dure moito tempo, principalmente porque vai acompañado dunha tormenta química que se esgota co tempo. Por iso, en xeral, os románticos non gozan do amor real, vivido en parella, ancorado ao cotián; víveno como unha condena (gusto polo sufrimento).
O Romanticismo Feminino
A posición do suxeito feminino no Romanticismo foi moi contraditoria, porque, pese ás ansias de liberdade e igualdade dos románticos, estes seguían (continuando coa cerrazón da Ilustración) referíndose ao suxeito masculino ao falar do ser humano. O suxeito feminino en realidade era obxecto de desexo, de devoción, máis que suxeito de pleno dereito, como sucedeu no século XII coas damas do “amor cortés”, obxectos de desexo e admiración encerradas en palacios e castelos.
Por unha banda, o Romanticismo parecía fomentar a participación das mulleres mediante a revalorización do sentimento e a individualidade, que ata entón foran considerados desprezativamente como cousas de mulleres, debilidade do espírito, fraqueza de vontade. Así, foi un gran avance que os homes comezasen a falar a linguaxe sentimental das mulleres e o embeleceran, pero dalgún modo se reapropiaron dese mundo, no que brillaron como grandes artistas, relegando ás poetas, pintoras e escritoras románticas ao anonimato ou a esconderse tras pseudónimos masculinos. Foi o caso de Amandine Aurore Lucile Dupin, que triunfou como George Sand. Os intelectuais románticos a miúdo burláronse das creadoras, minimizaron o impacto das súas obras, e criticaron con saña a súa condición de mulleres cultas. Con todo, aos nosos días chegaron as novelas de Mary Shelley, as Irmás Brönte, Jane Austen, o que demostra que as mulleres escribían grandes novelas de amor. Aquí fixéronse un oco na literatura, entre outras, Rosalía de Castro, Carolina Coroado ou Emilia Pardo Bazán.
Segundo o estudo de Susan Kirpatrick (1991), as mulleres atopaban difícil asumir a pasividade á que llas confinaba como obxecto de desexo; a súa necesidade de verse como suxeitos estaba en contraposición á norma social da muller encerrada no ámbito doméstico, sen posibilidade de vivir aventuras, de transcender o seu mundo, de dirixir libremente os seus pasos cara á felicidade, ou cara á beleza, ou cara ao amor. Por iso algunhas escritoras románticas puxeron ao descuberto nas súas novelas a falsidade e a natureza opresiva do modelo da subxectividade feminina como anxo doméstico.
Con respecto ás lectoras románticas, Gilles Lipovetsky analiza na Terceira Muller (1999) os efectos do romanticismo e afirma que a ideoloxía amorosa da nosa sociedade patriarcal contribuíu a reproducir a representación social da muller dependente do home por natureza, incapaz de acceder á plena soberanía de si. O autor cre que o amor ocupa un lugar privilexiado na identidade e os soños femininos debido principalmente a tres fenómenos: a asignación da muller ao papel de esposa, a inactividade profesional das mulleres burguesas, e a súa conseguinte necesidade de evasión no imaxinario.
Neste século, o amor romántico incide máis nas mulleres debido á promoción moderna do ideal de felicidade individual e a lexitimación progresiva do matrimonio por amor. Moitas ven nesta institución a posibilidade de alcanzar unha autonomía, de lograr a liberdade a través do amor, de mergullarse na harmonía e a felicidade conxugal.. As consecuencias desta revolución foron, segundo, o aumento da actividade sexual preconxugal e dos nacementos ilexítimos.
A medida que retrocedía o costume de impoñer un marido ás novas, estas soñaban con integrar o amor na súa vida matrimonial, aspiraban a maior intimidade nas relacións privadas, a oír falar de amor, a expresar os seus sentimentos. No século XIX “non hai rapariga que non soñe con namorarse, con atopar o gran amor, con dar o si ao príncipe azul” (Lipovetsky, 1999) probablemente por mor de que o romanticismo sentimental feminino viuse exacerbado por un frenesí de lectura de novelas románticas publicadas por entregas nas revistas femininas . Naquel tempo proliferou toda unha literatura destinada ás mulleres, centrada na vida de parella, as paixóns, e o adulterio.
O fenómeno pronto causa alarma social, porque se pensa que estes folletíns “trastornan a imaxinación da nova, dan ao traste coa súa inocencia, provocan secretos pensamentos e desexos descoñecidos”, por iso resulta imperativo controlar o que se le: “Nas familias burguesas, os pais prohiben ás raparigas a lectura das novelas de Loti, Bourguet, Maupassant, Zola; crentes e anticlericais subscriben a idea de que “unha moza honesta xamais le libros de amor”. (…) Con toda evidencia, tales condenas non conseguiron sufocar a violenta paixón feminina pola lectura, e numerosas mozas lían ás agachadas dos seus pais novelas sentimentais en edicións baratas” (Lipovetsky, 1999).
Son moitos os teóricos que afirman que as mulleres nas novelas románticas modernas posúen un gran poder, porque son independentes e intelixentes, e posúen unha enerxía enorme, como é o caso da protagonista de Cumes borrascosas, segundo Lourdes Ortiz (1997), a novela máis “inconformista e brutal da primeira metade do século XIX”. Foi escrita por unha muller de 28 anos, Emily Brontë, quen descobre unha verdade que espantaba á moral vitoriana do seu tempo: os homes e as mulleres son iguais e ambos aman coa mesma paixón.
Con todo, o curioso dos escritores románticos é que creaban tamén personaxes femininos poderosos, aínda que sempre as condenasen á morte ou o ostracismo (Emma Bovary, Anna Karenina, A Rexenta, Carmen). Castigar a súa liberdade individual e o seu desbordante apetito sexual e amoroso é unha especie de catarse, unha forma de axotar o medo masculino ao poder devastador da femia insaciábel. Este mito ancestral representa un medo masculino moi antigo, xa presente, por exemplo, na cosmogonía grega, chea de deusas vingativas e crueis e monstros femininos perversos e devoradores.
No século XX as personaxes femininas se dulcifican e preténdese instaurar no colectivo imaxinario o estereotipo da muller boa, abnegada e entregada por completo á aventura do amor (probabelmente a única aventura que vai vivir na súa vida). Con todo, temos que destacar que este proceso de invasión do amor romántico na vida das mulleres só tivo lugar no seo das clases medias, xa que as mulleres traballadoras eran na súa maioría analfabetas e non tiñan tempo de entregarse ao lecer romántico, nin necesidade algunha de mitificar o matrimonio, que non as sacaba de pobres. A realidade era que moi poucos proletarios e obreiros podían casarse (recorden os míseros soldos e as interminábeis xornadas laborais que sufrían). As mulleres que anhelaron o amor romántico foron as mulleres que non tiñan dobre xornada laboral, nin anciáns, nin enfermos, nin decenas de raparigos famentos ao seu ao redor.
Só co desenvolvemento das clases medias e a globalización na era dos medios de comunicación de masas, o romanticismo estendeuse por todo o planeta, grazas principalmente á industria cinematográfica de Hollywood e as súas happy end representados simbolicamente a través da voda (o día máis importante na vida dunha muller).
O proceso de expansión do romanticismo como modelo amoroso consolidouse a partir da Segunda Guerra Mundial, cando a prensa do corazón, a literatura chamada “rosa” e as fotonovelas inundan o mercado cultural. En E.E.Ou.Ou. o sector das novelas sentimentais prospera como nunca; algunhas mulleres compran ata 80 libros ao ano. En Italia o público das fotonovelas estímase en 12 millóns de persoas; publícanse 10.000 títulos entre 1946 e finais dos anos 60. A famosa colección Harlequín aparece en 1958 e en 1977 alcanza unha difusión de 100 millóns de exemplares .
Todas estas publicacións difundiron a gran escala o ideal romántico feminino, e con el as virtudes da fidelidade e a virxindade, a imaxe da “muller Cincenta” (Dowling, 1992) que espera realizarse trala chegada dun home extraordinario. Nelas sempre se dá por suposto o desexo imperioso da muller por lograr o obxecto de desexo (o home) para logo domesticar o amor, e domesticalo a el, salvando todos os obstáculos e logrando un final feliz a través da voda que lle dá unha dimensión dramática e narrativa ao romance.
Na actualidade o romanticismo segue sendo tan importante para as mulleres porque nos ofrece, en forma de mitos e relatos, unha especie de utopía libertaria, un ideal de parella no que o noso amado consideraranos as súas compañeiras e trataranos como a iguais e quereranos para sempre, tan incondicionalmente como o noso pai ámanos. Esta necesidade de namorar a un home vén reforzada por unha imposición social e económica, pois o noso mundo está ideado para que a xente se xunte en grupos de dous, empezando polo que dirán e terminando coas vantaxes fiscais do matrimonio.
O atractivo do amor romántico para as mulleres reside, segundo Enrique Gil Calvo (2000), en que elas son as protagonistas, suxeitos que desexan: “a absorción do outro queda integrada na orientación característica da “procura”. A procura é unha odisea, na que a identidade do eu espera a súa validación do descubrimento do outro. Ten un carácter activo e neste sentido a novela moderna contrasta coas historias medievais, nas que a heroína é habitualmente pasiva”.
Segundo Georges Duby, habemos sobrevalorado o amor porque implica un recoñecemento do dereito a exercer certo dominio sobre os homes, porque preconiza comportamentos masculinos que toman máis en consideración a sensibilidade, a intelixencia e a libre decisión das mulleres. Tamén Lipovetsky opina que a través do amor a muller aspira a un recoñecemento e unha valoración de si en canto persoa individual, incambiábel, única.
E é que o amor fainos sentirnos protagonistas do relato, fainos sentir especiais para outra persoa, diferenciadas do resto. A miúdo, unha muller que nace nunha sociedade onde non se lle permite traballar ou dedicarse á investigación ou a cultura, só alcanza prestixio a través do matrimonio. Por iso edúcallenos na cultura patriarcal para que sexamos narcisistas, submisas, dependentes e susceptibles de ser amadas e desexadas por un home.
Así, que como vemos, o amor romántico por unha banda é transgresor e liberador (cando o amor imponse á lei do pater), e doutra banda reaccionario e preñado da ideoloxía patriarcal. No amor romántico o un necesita ao outro para fusionarse: o mito da media laranxa fainos crer que non somos un ser completo ata que nos xuntamos a outra metade. Ademais, o romanticismo está baseado nun modelo de parella heterosexual e na repartición de roles tradicionais que crean homes que necesitan mulleres, e mulleres que necesitan homes. A necesidade, con todo, non ten que ver moito coa liberdade e o desexo.
E malia iso, tampouco as relacións amorosas homosexuais lograron aínda transcender o reparto de roles tradicionais, as relacións de dominación e as loitas de poder. O amor homo e hetero comparten así mesmo a idolatría do outro, o entusiasmo ante a conquista, e a posterior decepción cando cesa a tormenta química e o paso do tempo descóbrelles que o amor é un mito. O romanticismo é entón unha especie de relixión individualista na que depositamos os nosos anhelos de alcanzar a felicidade eterna.
As mulleres fomos máis vulnerábeis á traxedia romántica porque nos educaron para que nos pasemos a vida desexando que un home nos salve e nos colme a existencia (como Penélope, Isolda, Melibea, Xulieta, a Bela Durminte, Cincenta, Brancaneves…). Neste sentido, as conquistas legais, xurídicas, sociais e económicas das mulleres en materia de igualdade deben acompañarse tamén dunha loita por liberar ao amor da necesidade. É dicir, de lograr que as mulleres teñan outras metas na vida máis importantes que lograr un home que as ame, para que así poidan relacionarse con eles nun plano de igualdade e de liberdade.
Malia que na posmodernidade moitas mulleres teñen independencia económica, vida social intensa e en ocasións éxito no seu desenvolvemento profesional, aínda son moitas as que non se senten completas sen un home ao seu lado. Quizais porque as películas, os relatos, as cancións, séguennos seducindo co mito do príncipe azul ou a princesa rosa, e os seus finais felices, que causan unha tremenda frustración, máis grande canto máis idealizamos as relacións de parella. Así pois, a maior parte de nós crémonos o conto de fadas; en definitiva, seducíronnos para que nosa maior meta na vida sexa atopar un home ideal, ou polo menos, non quedarnos soas, coma se as mulleres foramos dependentes por natureza.
Proba de que isto non é certo é a cantidade de mulleres viúvas, divorciadas e solteiras que declaran vivir mellor sen aguantar ou sen ser criadas de ninguén. Na madurez as mulleres empodéranse porque xa saben que a idea que lles venderon é falsa, que a felicidade non reside noutras persoas senón nunha mesma, e xa asumiron e ata gozan da soidade e a independencia que lles permite viaxar, aprender, e levar unha vida intensa e á marxe dunha relación de dependencia mutua.
A transformación do romanticismo
Mentres o patriarcado vai eliminándose das estruturas legais e económicas da nosa sociedade, creo que segue con todo moi arraigado na cultura, e nos relatos que nos transmiten estruturas amorosas desiguais. Na produción de sentido, na creación cultural é onde creadores e creadoras han de aportar o seu granito de area na representación de modelos amorosos máis igualitarios. Por iso creo que hai que comezar a construír personaxes femininos que protagonizan a historia da súa vida, que toman as rendas dos seus problemas, que non esperan toda a vida a que as salve un príncipe azul ou unha princesa rosa.
Trataríase de (de)construír os estereotipos tradicionais que representan ás mulleres como seres débiles, submisos, incapaces de facer nada, victimistas, infantilizadas, caprichosas, e perversas. E comezar a representar modelos positivos de mulleres que loitan, que teñen conciencia do seu poder, que crean redes sociais de apoio mutuo, que logran que a súa identidade e a súa autoestima non varíen dependendo de si un home valóraas. Tamén sería esencial construír, paralelamente, personaxes masculinos que saiban compartir o protagonismo e valorar as habilidades da súa compañeira de reparto.
O ideal sería traballar na transformación cultural do patriarcado, paralelamente á loita pola igualdade política, social e económica. Así, poderiamos innovar na creación de contidos antipatriarcais, en definitiva, crear representacións simbólicas de relacións amorosas menos egoístas e interesadas, e afastadas do patrón dominio-submisión tradicional. Só así poderemos transformar o romanticismo patriarcal, na nosa era posmoderna, nun romanticismo igualitario, construído dende a necesidade humana de dar e recibir afecto, que en definitiva é a base do amor.
Coral Herrera Gómez
Coral Herrera Gómez é Doutora en Humanidades, experta en Teoría de Xénero e Teoría da Comunicación Audiovisual. É madrileña, ten 33 anos e o tema da súa tese doutoral foi o amor romántico desde unha perspectiva multidisciplinar próxima ao feminismo, os estudos de masculinidade e a teoría queer. Desde entón a súa traxectoria profesional está ligada á investigación e reflexión en torno ás relacións eróticas e afectivas dos seres humanos na posmodernidade. Ten unha web, http: //especialistaenamor.com, na que publica artigos nos que deconstrúe os mitos que xeraron as desigualdades e as dependencias (económicas e emocionais) entre mulleres e homes, cunha linguaxe de humor e de batalla.