Historia de Mulleres
É a historia dun amor
O número 44 de Historia de Mulleres quere render homenaxe a aquelas persoas, especialmente mulleres, que decidiron vivir as súas vidas sen importarlles o que opinasen os demais. Por iso, nesta sección recuperamos a historia de amor entre dúas mulleres galegas que loitaron para estar unidas máis aló dos impedimentos sociais e da intolerancia.
Contan as crónicas da época que cara a finais do século XIX, Marcela Gracia Ibeas e María Elisa Carmen Sánchez Loriga, a primeira nada en 1867 e oriúnda de Burgos e a segunda nada en 1862 da Coruña, coñecéronse na Escola Normal de Mestras da Coruña, lugar no que estudaban. Primeiro fixéronse amigas e pronto esa amizade volveuse máis forte e indisoluble.
Ao parecer os pais de Marcela advertiron esta situación e decidiron enviala a Madrid coa finalidade de tentar separalas pero o destino volveunas a reunir exercendo a docencia de volta na Coruña.
“O reencontro avivou a chama da súa relación e comezaron a vivir xuntas en Calo. Alí permaneceu Elisa dando clases cando Marcela marchou a outra localidade próxima, Dumbría, onde se instalou na casa escola sobre 1889. Con todo, cada noite Elisa percorría a ducia de quilómetros que as separaban para durmir coa súa amada”.
http://www.elmundo.es/cronica/2002/350/1025512666.html
Un matrimonio sen home
O tempo foi transcorrendo entre a parella, pero os seus desexos estaban afianzados e seguros e as mulleres víronse obrigadas a trastornar as regras que lle impedían ser felices.
Logo, Elisa desapareceu por un tempo para poder levar a cabo un plan pactado entre ambas e poder estar todo o tempo con Marcela. Entón, María Elisa Sánchez transformaríase en Mario Sánchez, un suposto pretendente da moza Marcela.
“Elisa era xa Mario, o nome que escolleu para falsificar a súa identidade. Cambiou a melena, as saias, os refaixos e os corpiños por unha aparencia distinta con pelo curto, roupa e ademáns masculinos. Tamén se buscou unha personalidade e un pasado tomando como referencia a un suposto primo seu falecido nun naufraxio”.
A súa imaxinación trasladou a súa infancia a Londres e transformou en ateo ao seu pai. A escusa perfecta para convencer ao incauto pai Cortiella, párroco da igrexa de San Jorge da Coruña, de que o bautizase. O 26 de maio de 1901 pasou pola pila bautismal e, ademais, recibiu a primeira comuñón. Quedou lista para pasar nuns días polo altar”.
http://www.elmundo.es/cronica/2002/350/1025512666.html
En 1901, o 8 de xuño máis precisamente, tras un proceso de masculinización e de nova identidade -vinculada ao que na actualidade coñécese como transxénero-, María Elisa e Marcela lograron casar. A cerimonia foi moi discreta pero logrou cumprir con todos os requisitos dunha voda tradicional da época, con invitacións, coa presenza de padriños, madriñas (que descoñecían o engano), noite de vodas e mesmo un retrato de estudo da parella que inmortalizou este extraordinario relato. Ao pouco tempo, a verdade sobre o matrimonio foi desvelada e o feito pasou á historia co nome de “un matrimonio sen home”.
Raquel Platero, especialista en dereitos de LGTBQ e coordinadora do libro “Lesbianas. Discursos e representacións1” (libro que foi comentado pola nosa publicación) sostivo nunha entrevista o seguinte:
“Hai que contextualizar as cousas do pasado no seu momento. Na historia das dúas raparigas subxace todo un discurso sobre a masculinidade. Elisa convértese en home porque iso reforza a idea de persoa controladora. Agora pódenos parecer fatal, pero é comprensible porque vimos dunha tradición moi machista". Ademais, recalca Platero, a voda non foi un acto de rebeldía, senón unha continuación cos patróns da época. Casar nunha igrexa significaba estar en sociedade. Ser normais”.
O certo é que se tratou do primeiro matrimonio entre persoas do mesmo sexo no Estado Español, un século antes de que unha lei equiparase en dereitos a homosexuais e heterosexuais. Como dato curioso cabe mencionar que ao parecer a unión nunca foi anulada.
Produto das repercusións na prensa, as dúas mestras que até o momento da voda exercían como tales perderon os seus respectivos empregos, foron excomungadas e ditóuselles unha orde de arresto e captura. O catedrático Narciso de Gabriel Fernández reconstrúe gran parte desta historia nun documentado libro titulado Elisa e Marcela. Alén dous homes. Elisa e Marcela. Alén dous homes foi presentado en decembro de 2008 e participaron do acto o escritor Manuel Rivas, o presidente do colectivo Milhomes2 e impulsor do Premio Marcelo e Elisa e a escritora e investigadora Carmen Blanco.
“O matrimonio, acurralado polas autoridades, ten que abandonar Galicia e diríxese ao Porto, onde vive tranquilo durante algún tempo. Pero o 16 de agosto as dúas mulleres son detidas pola policía, a petición dá xustiza coruñesa, que decretase orde de procura e captura por matrimonio ilegal. As autoridades españolas pretendían facerse cargo delas decontado, mais as portuguesas negáronse a entregalas sen unha petición formal de extradición. Foron encarceradas e xulgadas polos delitos cometidos en Portugal, dos que resultaron absolvidas”. Narciso de Gabriel Fernández
http://www.culturagalega.org/album/detalle.php?ide=195
Aínda que o goberno de Portugal foi bastante solidario coa unión das dúas mulleres ofrecéndolles refuxio e solicitando o indulto ante as autoridades españolas, tiveron que fuxir novamente ao parecer con destino á Arxentina. Ao parecer Marcela dera a luz unha a unha nena no Porto e esta situación acrecentaba aínda máis o misterio do matrimonio.
“En Bos Aires traballaron no servizo doméstico, o mesmo que outras moitas compatriotas. Pero como este tipo de ocupación non lles permitía vivir xuntas, en 1904 Elisa decidiu casar cun dinamarqués entrado en anos, posiblemente coa esperanza de que non lle restasen moitos anos de vida e de adquirir así os recursos económicos que lle permitisen retomar a convivencia con Marcela e a súa filla. O marido, ao saber que casara cunha das protagonistas do matrimonio sen home, denúnciaa, alegando, entre outros motivos, que se negaba a consumar o matrimonio. O xuíz, unha vez comprobado por tres médicos que Elisa era muller, decidiu sobreser o caso. A partir de entón, cando o poder deixa de ocuparse delas, pérdeselles a pista.
http://www.culturagalega.org/album/detalle.php?ide=195
O presente
A Historia invisibilizou as historias das mulleres e especialmente daquelas que non se axustaban ás regras e convencións do patriarcado. Unha das regras principais quebrantadas por Marcela e Elisa foi precisamente romper coa heteronorma.
“Neste terceiro milenio as minorías sexuais, e en especial as mulleres lesbianas, están a rachar aos poucos os prexuízos que as embalsamaron durante séculos rompendo co seu invisibilidade”3.Na actualidade o movemento lesbio conta cunha historia propia e con dereitos obtidos a través de loitas e traballo, no entanto continúan sendo branco de invisibilización, discriminación e violencia. En Sudáfrica repítense as denominadas “violacións correctivas”4 perpetradas contra mulleres lesbianas e en Córdoba, Arxentina país ao que chegaron Marcela e Elisa, onde se coñeceu recentemente a través de medios alternativos e especialmente da rede, o asasinato de Natalia Gaitán5 como resultado dun ataque lesbofóbico.
Os medios de comunicación de fai máis de cen anos fixéronse eco desta historia reproducindo a información escabrosa sobre a voda e a conformación pública da primeiro parella lesbia en Galicia e no Estado Español. Con todo, nada se di sobre a identidade sexual das mulleres en tanto eleccións libres e non condicionadas, o que nalgúns casos pode manifestarse como invisibilización e censura. Outro tanto ocorre cando nestes casos e na trama involúcrase a violencia machista ou homofóbica. A ausencia de información non significa, como sostén Raquel Platero, inexistencia.
No presente, a historia de amor entre Marcela e Elisa sería moi diferente, xa que no país que as viu nacer desde 2005 están permitidos os matrimonios entre persoas do mesmo sexo. Bos Aires, cidade na que se refuxiaron as protagonistas desta historia, é o escenario do debate polo matrimonio homosexual, xa se rexistraron dous intentos de unións erradas entre homes, anuladas pola interposición de demandas xudiciais.
Quizais necesítese mirar cara atrás e recoñecer o esforzo dalgunhas pioneiras para librarnos do lastre de tantos anos de silenciamento, violencia, ignorancia e escuridade.
Micaela Fernández Darriba
Referencias bibliográficas:
http://www.culturagalega.org/album/detalle.php?id=195
http://www.elmundo.es/cronica/2002/350/1025512666.html
http://es.wikipedia.org/wiki/Precedentes_del_matrimonio_homosexual_en_Espa%C3%B1a_(Marcela_y_Elisa)
1 http://foeminas.lugo.es/2009/julio/mullerciclopedia_cast.htm
2 El colectivo Milhomes (colectivo de lesbianas, gays, bisexuales y transexuales De Coruña) http://www.milhomes.es/es_avisolegal.html hace varios años que impulsa un proyecto para homenajear con el nombre de una calle A Coruña a la pareja de mujeres pioneras.
3 Villalba Indurria, Pilar, ¿Techo de cristal o armarios de doble fondo? Análisis de discurso sobre el lesbianismo y la homosexualidad desde una perspectiva de género, en Platero Méndez, Raquel (Coord.). Lesbianas. Discursos y representaciones. Barcelona: Editorial Melusina, 2008, página 144.
4 http://www.amecopress.net/spip.php?article2445&var_recherche=violaciones%20correctivas
5 http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/rosario/14-22761-2010-03-17.html